Áicomassin

Oaidnoapparáhta vigit sáhttet dagahit heajos oainnu. Dát sáhttet leat vigit čalmmiin, oaidnojohtasiin vuoiŋŋamaččain dahje osiin vuoiŋŋamaččain mat gieđahallet visuála stimuliid.

Oaidnováttut leat golmma láganat:

• čalmmehisvuohta
• heittotoaidnu
• vuoiŋŋamaččaide laktáseaddji oaidnováttut

Oaidnováttuiguin sáhttá leat riegádan, dahje dat sáhttet ovdánit dahje bohciidit eallima áigge. Ii rehkenastojuvvo oaidnováddun jus oainnu sáhttá muddet čalbmelásiiguin dahje linssaiguin, ja eai leat eará oidnui laktáseaddji hástalusat.

Medisiinnalaš oktavuođas geavahuvvo tearbma čalmmehisvuohta čilget spektera ollislaš čalmmehisvuođas gitta smávva loahppaoidnui. Olmmoš lea funkšuvnnalaččat čalmmeheapme jus su oaidnu lea nu hedjonan ahte dan ii sáhte geavahit orienteremii ja lihkadeapmái, dahje lohkamii.

Norggas riegádit jahkásaččat gaskal 100 ja 200 máná geain leat oaidnováttut. 2–5 dáin leat riegádan čalmmeheapmin almmá duođaštuvvon lassi váttuid haga. Ollugiin lea oaidnodiagnosa ovttas eará diagnosaiguin dahje váttuiguin mat sáhttet čuohcat motorihkkii, gulahallamii ja kognišuvdnii.

Muhtumat čalmmehuvvet maŋŋeleappos eallimis bohciidan vigiid dahje dávddaid geažil. Earát fas čalmmehuvvet genehtalaš, ovdáneaddji dávddaid geažil.

Heittotoaidnu čilgejuvvo hedjonan oaidninnávccaid (čielgaoaidnu) dahje hedjonan oaidnoviidodaga vuođul. Ii leat heittotoaidnu jus oainnu sáhttá muddet čalbmelásiiguin dahje linssaiguin. Leat máŋga dási heittotoainnus ja máŋga siva oaidnováddui.

Jus galgá meroštallojuvvot heittotoaidnun, de fertejit oaidninnávccat leat vuollel 0,33 dahje oaidnoviidodat ferte leat 10 gráda dahje unnit. Sáhttet maiddái leat eará oassedoaimmat go oaidninnávccat ja oaidnoviidodat mat dagahit hedjonan oaidnofunkšuvnna. Máŋgasis sáhttet leat stuora čalbmemotorihkalaš váttut, nugo skielgun dahje dáhtokeahtes čalbmelihkadeamit. Eará oassedoaimmat mat sáhttet váikkuhuvvot, leat:

• hedjonan kontrástaoaidnu
• hedjonan ivdneoaidnu
• hedjonan seavdnjadinoaidnu
• čuovgasensitivitehta

Olbmo doaibmanávccat ja oaidnofunkšuvdna leat ollu sorjavaččat das, leago biras ordnejuvvon nu, ahte buohkaide lea vejolaš doaimmaide oassálastit ovttaárvosaččat. Danne lea dehálaš váldit vuhtii ollislaš oaidnofunkšuvnna vai sáhttá álggahit heivvolaš doaibmabijuid ja fállat bures heivehuvvon oahpahusa.

Vuoiŋŋamaččaide laktáseaddji oaidnováttut leat dábáleamos sivva oaidnováttuide mánáin oarjemáilmmis. Go oaidnováddu laktása vuoiŋŋamaččaide, mearkkaša ahte oaidnováttu sivvan leat vigit oaidnonearvvain, oaidnoguovddážis dahje eará osiin vuoiŋŋamaččain. Danne gohčoduvvo dat dávjá cerebral oaidnováddun dahje CVI (cerebral visual impairment).

Ovdal lei dábálaš geavahit tearpma vuoiŋŋamašoaidnováddu. CVI ii leat diagnosa, muhto máŋggabealat dilli ja čilgehus oaidnofunkšuvnnas dahje oaidnodábiin.

CVI mielddisbuktá váttisvuođaid dulkot ja gieđahallat oaidnodovdduid, ja váttisvuođat sáhttet leat hui iešguđetláganat. Muhtumiin sáhttá leat viiddis vuoiŋŋašvihki mii váikkuha sihke motorihkkii, kognišuvdnii ja hupmangillii. Earát sáhttet doaibmat hui bures, muhto sis leat eambbo erenoamáš váttut, ovdamearkka dihte dovdat ámadajuid dahje loguid ja bustávaid. Earáin sáhttet leat váttisvuođat oaidnit ja guldalit oktanaga, dahje sii rahčat dilálašvuođain gos leat máŋga dovddaipmárdusa. Heivehandárbu sáhttá danne molsašuddat olbmos olbmui.

Bealjehissohkenvuohta lea kombinerejuvvon oaidno- ja gullováddu mii lea nu duođalaš ahte hedjonan áiccut eai nagot buhttet nubbi nuppi. Dát dahká bealjehissohkenvuođa sierra doaibmahehttejupmin.

Mii earuhit dávjá daid maid mii gohčodit:

• eamibealjehissohkenvuohta
• bohciidan bealjehissohkenvuohta

Mii dadjat ahte olbmos lea eamibealjehissohkenvuohta

go kombinerejuvvon oaidno- ja gullováddu lea riegádeamis dahje dáhpáhuvvá nu árrat eallimis ahte vuođđogulahallan ii leat ovdánan. Eamibealjehissohkenvuohta mearkkaša ahte gulahallan, olgomáilmmi ipmárdus ja friddja lihkadeapmi ovdána dávjjimusat dan bokte ahte geavaha dovdo- ja lihkadanáiccuid lassin vejolaš oaidno- ja gulloáiccuide.

Bohciidan bealjehissohkenvuohta mearkkaša ahte nubbi dahje goappaš áicomassimat lea bohciidan maŋŋel go giella lea ásahuvvon. Muhtimat vásihit dán mánnávuođas. Earát fas masset áiccuid nuorravuođaagis dahje rávesolbmoagis. Áiccuid massin sáhttá leat iešguđet dásis ja ovdáneapmi sáhttá leat iešguđet láhkai. Olbmuin geain lea bohciidan bealjehissohkenvuohta, lea iešguđet dásis oaidno- ja gullováddu. Muhtumin lea leamaš oaidnováddu dahje gullováddu olles eallima ja sii leat ožžon dan nuppi áicováttu maŋŋel, earát fas leat massán goappašiid áiccuid oktanaga.

Kombinerejuvvon áicomassin dahje bealjehissohkenvuohta addá máŋga bissovaš hástalusa, sihke mánáidgárddis, skuvllas ja bargoeallimis rávesolmmožin. Go sihke oaidnu ja gullu lea hedjonan, de mii eat oaččo seamma ollu dieđuid min birrasis. Dát sáhttá dagahit hástalusaid go galgá gulahallat eará olbmuiguin, oažžut dárbbašlaš dieđuid ja lihkadit amas báikkis. Máŋgasat dárbbašit doarjaga, čuovvoleami ja heiveheami vai birgejit beaivválaš eallimis.

Hástalusat rievddadit agi, áicomassima dási, goas massii áiccuid, eallindili ja eallinnuppástusaid mielde mat čuvvot jus áicomassin šaddá vearrát.

Rávesolbmot geain leat oaidno- ja gullováttut dahje bealjehissohkenvuohta, dárbbašit dávjá doarjaga, čuovvuleami ja heiveheami vai birgejit beaivválaččat bearrašis, oahpahusas, barggus ja astoáiggis. Man ollu veahki dárbbašit, molsašuddá olbmos olbmui, ja lea maiddái dan duohken leat go áicomassimat riegádeami rájes vai bohciidan.

Áicomassin dagaha dávjá praktihkalaš ja dovduičuohcci nuppástusaid ja máŋggas dárbbašit doarjaga, hárjehallama ja rehabiliterema olles eallima. Fysalaš ja sosiála birrasa ja servodatbálvalusaid heiveheapmi lea dávjá dehálaš vai sáhttá leat aktiiva ja oassálasti.