Giellaváttesvuoda ma åvddånibmáj guosski (DLD)

DLD la neurodiagnåvsså mij vihpa ja buktá sierralágásj gássjelisvuodajt gielajn. Dat åvddån boahtá mánnávuodan ja vihpá viessomájgev. Vaj giellaváttesvuoda galggi DLD:an merustaláduvvat, de galggi: 

• árggabiejve doajmmamij vájkkudit 
• vihpat guhkebuv vidá jage rájes 
• ælla ietjá medisijnalasj jali neurolåvgålasj siváj diehti, jali vádna giellastimulierima diehti 

Álu dat aj tjuovvu berrahav. Jus æjgádijn jali vieljajn ja oappájn li giella-, låhkåm- jali tjállemváttesvuoda, de la stuoráp vádá oattjotjit DLD. Sivá li moattebelaga, ælla ga ållåsit dádjaduvvam. Suláj 7,5 prosentajn álmmugis la DLD. 

Jus dujna l DLD, de ij dat merkaha ij-gielalasj resursa li hedjunam, valla váttesvuoda máhtti huoman hásstalusájt buktet skåvlån ja árggabiejven. 

DLD boahtá åvddån iesjguhtik láhkáj iesjguhtik ulmutjijn. Váttesvuoda rievddi aj ájge milta, gå mánná jali nuorra vuorastuvvá ja gielladájdo gájbbádusá lassáni. Gå ulmutjin li gássjelisvuoda åvddånbuktet ietjas, de duola degu dá båhti åvddån: 

Gássjelisvuoda dádjadit (reseptijva váttesvuoda): 

• Oahppe boasstot dádjat diedojt ja bagádusájt 
• Oahppe rahtjá ságastallamijt ja dágástallamijt tjuovvot 
• Oahppe vuojnnet ij berusta jalik másja 
• Oahppe ij dádjada moadda buojkuldagájt, vájku da li tjielggiduvvam 
• Oahppe rahtjá ståhkama ja spellaj njuolgadusáj, gå da li gájbbediddje gielalattjat 
• Oahppe dárbaj ållo visuála dårjav vaj nahká åhpadusáv tjuovvot 
• Vuojnnet oahppe vajálduhttá ålov (gå ij la dádjadam) 
• Oahppe moaddi gatjádallá, vájku vásstádusá li vatteduvvam 
• Oahppe máhttá sjávot liehket ja gæssádit 
• Oahppe guhkev ádján vásstádusájt hábbmit ja respånsåv vaddet 

Gássjelisvuoda åvddånbuktet ietjas (produktijva váttesvuoda): 

• Adná oanegis ja álkkes gárgadisájt 
• Suv báhkovuorkká l ráddjiduvvam 
• Ganuk álu ja åhtså bágojt (javllá álu “dat diŋŋga” jali muodugasj) 
• Gássjelisvuoda tjielggit majt miejnni jali argumentierit 
• Gássjelisvuoda dahkat njálmálasj subttsasav manna l buorre struktuvrra 
• Gássjelisvuoda subttsasijt ja tevstajt dahkat 
• Ságastallamijs ja dágástallamijs gæssát, sjaddá passijvva 
• Gássjelisvuoda roallaståhkamij jali ietjá ståhkamijda sæbrrat ma edna gielav gájbbedi

PP-dievnastus máhttá giellaváttesvuodajt guoradallat ja pedagogihkalasj funksjåvnnåtjielggidusáv dahkat. Dákkár tjielggidus la nuoges jus galggá hiebadimdárbov árvustallat. 

Åhpaduslága milta li máná dárbo, e makkirak diagnåvså, ma mierredi makkir rievtesvuoda mánán li sierrapedagogihkalasj dåjmajda mánájgárden ja skåvlån. Jus várrot DLD ja ietjá neurodiagnåvsåjt, de la sierratjiehppevarresvuoda dievnastus (Mánáj- ja nuorajpsykiatrijjalasj poliklinihkka (MNP) jali mánájhabilitierim) mij máhttá medisijnalasj diagnåvsåv biedjat. 

DLD ihtá álu ietjá neurodiagnåvsåj siegen, dagu dysleksijjajn ja ADHD:ajn. Dasi duodden máhttá DLD dahkat sosiála, emosjåvnålasj ja ulmutjahttema hásstalusájt. Danen la ájnas tjadádit vuodulasj kárttimav gávnadittjat vejulasj duodde váttesvuodajt ja buorre hiebadimev sihkarasstet.

Giella- ja guládallamváttesvuoda máhtti ietjá dilijda aj vájkkudit, dagu autissma, bieljedibmáj jali intellevtalasj hieredusájda. Giellaváttesvuoda ma li tjanáduvvam biomedisijnalasj dilláj. Dákkir lágásj giellaváttesvuodajt bierri aj kárttit, ja båhtusijt galggá vuodon adnet vejulasj hiebadibmáj ja dåjmajda. 

DLD máhttá buktet sihke fágalasj ja sosiála hásstalusájt. Moadda máná ja oahppe gejn la DLD, vásedi boastodádjadusájt, rijdojt ja sosiála gæssádimev. Ráddnavuodajt máhttá liehket gássjel ásadit ja bisodit. Siján la aj vehi stuorep vádá oattjotjit dåbddováttesvuodajt. Valla gå la buorre hiebadibme, rabásvuohta ja hiebalasj stratesjijja, de ij la mige mij hieret mánájt ja oahppijt gejn la DLD, oadtjomis buorre iellemkvalitiehtav.