Vavddadeapmi/gahkkan

Vavddadeapmi/gahkkan lea hupmanmotorihkalaš váddu mii boahtá ovdan hupmama dáhtokeahtes bisáneapmin dahje hupmanboatkan. Dát sáhttet leat jietnadagaid dahje sániid geardduheamit, jietnadagaid guhkideamit dahje ahte jietnadagat darvánit iige boađe jietna. Ollugiidda lea vavddadeapmi/gahkkan maiddái jurdagiid ja dovdduid birra – nugo ballu hupmat, eahpesihkarvuohta ja hállu garvit dihto sániid dahje dilálašvuođaid.

Vavddadeapmi/gahkkan álgá dávjá gaskal guovtti- ja viđajahkásažžan – mánáidgárdeagis, go giellaovdáneapmi lea bures jođus. Sullii 10 % mánáin vásihit vavddadeami/gahkkama muhtun áigodaga, muhto eanaš mánáin dat jávká áiggi mielde. Sullii 1 % joatká vavddadit/gahkket nuorravuođa- ja rávesolbmoagis.

Ollu mánáin lea áigodat mas leat “hupmanboatkkat”, mii lea áibbas dábálaš ja oassi dábálaš giellaovdáneamis. Vavddadeami/gahkkama mearkkat leat earret eará ahte sánit máŋgii ja čielgasit boatkanaddet, fysalaš rahčan go mánná geahččala hupmat, dahje ahte mánná šaddá diđolažžan ja duššastuvvá. Muhtun mánát ovdánahttet maiddái liigelihkastagaid nugo bárdit oaivvi dahje ahte deahkit čavget.

Muhtumiidda lea vavddadeapmi/gahkkan dušše hupmanmotorihkalaš hástalus. Earáide dat sáhttá váikkuhit oassálastimii, iešluohttámuššii ja sosiála ovttasdoaibmamii. Olbmot geat vavddadit/gahkket, sáhttet álgit garvit hupmamis, geassádit eret doaimmain dahje ballat dilálašvuođain mat gáibidit njálmmálaš oassálastima – nugo jitnosit lohkat dahje ovdanbuktit.

Vavddadeapmi váikkuha dušše njálmmálaš gálggaide, ii ge máhttui lohkat, čállit, rehkenastit dahje geavahit digitála reaidduid. Oahppit geat vavddadit/gahkket, sáhttet goitge garvit oassálastimis njálmmálaš doaimmaide dahje ovdanbuktimiidda. Sis lea vuoigatvuohta oažžut heiveheami – ovdamearkka dihte ahte eai dárbbaš lohkat jitnosit dahje besset hupmat unnit joavkkuin.

Movt oahpaheaddjit deivet oahppi ja movt oahppi oažžu iežas skuvlabeaivvi heivehuvvot, sáhttá mearkkašit ollu ohppiide geat vavddadit. Vavddadeapmi/gahkkan skuvllas lea ollislaš resursasiidu maid don oahpaheaddjin sáhtát geavahit ovttas ohppiin.

Máŋggagielat olbmuin leat dávjá iešguđetlágan hupmanboatkkat, mat eanaš dáhpáhusain leat lunddolaččat ja mat mis buohkain sáhttet leat unnit dahje eanet. Dat sáhttet ovdamearkka dihte leat bottut, mahkaluššamat, sániid ja dajaldagaid ođđasishábmemat ja geardduheamit. Muhtumin dát hupmanboatkkat sáhttet muittuhit vavddadeami/gahkkama – ovdamearkka dihte stávvaliid ja ovttastávvalsániid geardduheamit. Dat ii dárbbaš almmatge mearkkašit ahte olmmoš vavddada/gahkká.

Dákkár hupmanboatkkat sáhttet čuožžilit go olmmoš molssoda máŋgga giela gaskkas, erenoamážit jus ii hálddaš buot gielaid seamma bures. Seammás lea dehálaš fuomášit ahte maiddái máŋggagielagat vavddadit/gahkket. Dakkár diliin dábálaččat vavddada/gahkká buot gielain maid olmmoš geavaha. Jus vuorjašuvvá vavddademiin/gahkkamiin, de berre logopeda kártet goappaš (dahje buot) gielaid maid olmmoš hupmá.