Oaidnováttut
Barn, unge og voksne med synsnedsettelser trenger tilrettelegging for å kunne utnytte ressursene sine.
Hjernerelaterte synsvansker
Her finner du råd om kartlegging og forslag til tiltak dersom du jobber med et barn eller en elev med hjernerelaterte synsvansker, også kalt Cerebral Visual Impairment (CVI).
Tastaturbo
Tastaturbo er et universelt utformet program for tastaturtrening, der målet er å automatisere skriving på tastatur. Målgruppa er elever i barneskolen.
Mat leat oaidnováttut?
Oaidnoapparáhta vigit sáhttet dagahit heajos oainnu. Dát sáhttet leat vigit čalmmiin, oaidnojohtasiin vuoiŋŋamaččain dahje osiin vuoiŋŋamaččain mat gieđahallet visuála stimuliid.
Oaidnováttut leat golmma láganat:
- čalmmehisvuohta
- heittotoaidnu
- vuoiŋŋamaččaide laktáseaddji oaidnováttut
Oaidnováttuiguin sáhttá leat riegádan, dahje dat sáhttet ovdánit dahje bohciidit eallima áigge. Ii rehkenastojuvvo oaidnováddun jus oainnu sáhttá muddet čalbmelásiiguin dahje linssaiguin, ja eai leat eará oidnui laktáseaddji hástalusat.
Medisiinnalaš oktavuođas geavahuvvo tearbma čalmmehisvuohta čilget spektera ollislaš čalmmehisvuođas gitta smávva loahppaoidnui. Olmmoš lea funkšuvnnalaččat čalmmeheapme jus su oaidnu lea nu hedjonan ahte dan ii sáhte geavahit orienteremii ja lihkadeapmái, dahje lohkamii.
Norggas riegádit jahkásaččat gaskal 100 ja 200 máná geain leat oaidnováttut. 2–5 dáin leat riegádan čalmmeheapmin almmá duođaštuvvon lassi váttuid haga. Ollugiin lea oaidnodiagnosa ovttas eará diagnosaiguin dahje váttuiguin mat sáhttet čuohcat motorihkkii, gulahallamii ja kognišuvdnii.
Muhtumat čalmmehuvvet maŋŋeleappos eallimis bohciidan vigiid dahje dávddaid geažil. Earát fas čalmmehuvvet genehtalaš, ovdáneaddji dávddaid geažil.
Heittotoaidnu čilgejuvvo hedjonan oaidninnávccaid (čielgaoaidnu) dahje hedjonan oaidnoviidodaga vuođul. Ii leat heittotoaidnu jus oainnu sáhttá muddet čalbmelásiiguin dahje linssaiguin. Leat máŋga dási heittotoainnus ja máŋga siva oaidnováddui.
Jus galgá meroštallojuvvot heittotoaidnun, de fertejit oaidninnávccat leat vuollel 0,33 dahje oaidnoviidodat ferte leat 10 gráda dahje unnit. Sáhttet maiddái leat eará oassedoaimmat go oaidninnávccat ja oaidnoviidodat mat dagahit hedjonan oaidnofunkšuvnna. Máŋgasis sáhttet leat stuora čalbmemotorihkalaš váttut, nugo skielgun dahje dáhtokeahtes čalbmelihkadeamit. Eará oassedoaimmat mat sáhttet váikkuhuvvot, leat:
- hedjonan kontrástaoaidnu
- hedjonan ivdneoaidnu
- hedjonan seavdnjadinoaidnu
- čuovgasensitivitehta
Olbmo doaibmanávccat ja oaidnofunkšuvdna leat ollu sorjavaččat das, leago biras ordnejuvvon nu, ahte buohkaide lea vejolaš doaimmaide oassálastit ovttaárvosaččat. Danne lea dehálaš váldit vuhtii ollislaš oaidnofunkšuvnna vai sáhttá álggahit heivvolaš doaibmabijuid ja fállat bures heivehuvvon oahpahusa.
Vuoiŋŋamaččaide laktáseaddji oaidnováttut leat dábáleamos sivva oaidnováttuide mánáin oarjemáilmmis. Go oaidnováddu laktása vuoiŋŋamaččaide, mearkkaša ahte oaidnováttu sivvan leat vigit oaidnonearvvain, oaidnoguovddážis dahje eará osiin vuoiŋŋamaččain. Danne gohčoduvvo dat dávjá cerebral oaidnováddun dahje CVI (cerebral visual impairment).
Ovdal lei dábálaš geavahit tearpma vuoiŋŋamašoaidnováddu. CVI ii leat diagnosa, muhto máŋggabealat dilli ja čilgehus oaidnofunkšuvnnas dahje oaidnodábiin.
CVI mielddisbuktá váttisvuođaid dulkot ja gieđahallat oaidnodovdduid, ja váttisvuođat sáhttet leat hui iešguđetláganat. Muhtumiin sáhttá leat viiddis vuoiŋŋašvihki mii váikkuha sihke motorihkkii, kognišuvdnii ja hupmangillii. Earát sáhttet doaibmat hui bures, muhto sis leat eambbo erenoamáš váttut, ovdamearkka dihte dovdat ámadajuid dahje loguid ja bustávaid. Earáin sáhttet leat váttisvuođat oaidnit ja guldalit oktanaga, dahje sii rahčat dilálašvuođain gos leat máŋga dovddaipmárdusa. Heivehandárbu sáhttá danne molsašuddat olbmos olbmui.
Sondre tar nye skritt
Da Sondre (19) fikk beskjed om at synet kunne bli dårligere, bestemte han seg for å forberede seg. Han begynte å trene på å gå ruter ute. Det åpnet en verden til større frihet. Nå har han også lært seg punktskrift i voksen alder.
Ressurser og verktøy
Lån skolelydbøker
Skoler, elever med lånerett og lærere kan låne skolelydbøker gratis.
Datatekniske hjelpemidler for blinde
Som oftest bruker elever som er blinde, vanlig datateknisk utstyr med spesialprogramvare (skjermleser og talesyntese) og Leselist.
Statpeds tilrettelagte lærebøker i Word-format med skjermleser og leselist
Her får du en oversikt over hvordan pedagogisk tilrettelagte e-bøker i Word fra Statped er utformet, og hvordan elever med nedsatt syn eller …
Læremidler for blinde og sterkt svaksynte
Her finner du læremidler og materiell for blinde og sterkt svaksynte elever i grunnskole og videregående skole. Du finner tilrettelagte lærebøker, materiell og andre læremidler.