Giellaváttut mat gusket ovdáneapmái (DLD)

DLD lea neurodiagnosa mii dagaha bissovaš ja mearkkašahtti váttisvuođaid gielain. Dat boahtá ovdan mánnávuođas ja bistá olles eallima. Vai giellaváttut sáhttet meroštallot DLD:n, de fertejit:

• váikkuhit árgabeaivválaš doaibmamii
• bistit guhkit go viđajahkásažžan
• eai leat eará medisiinnalaš dahje neurologalaš dilálašvuođaid geažil, dahje váilevaš giellastimulerema geažil

Dávjá dat maiddái čuovvu soga. Jus váhnemiin dahje vieljain ja oappáin leat giella-, lohkan- dahje čállinváttut, de lea stuorát riska oažžut DLD. Sivat leat kompleaksat eaige leat ollásit ipmirduvvon. Sullii 7,5 proseanttas álbmogis lea DLD.

Jus lea DLD, de ii mearkkaš ahte leat hedjonan ii-gielalaš návccat, muhto váttut sáhttet goitge mielddisbuktit hástalusaid skuvllas ja árgabeaivvis.

DLD boahtá ovdan iešguđet ládje iešguđet olbmuin. Váttut rivdet maiddái áiggi mielde, go mánná dahje nuorra olmmoš rávásmuvvá ja gielladáiddu gáibádusat lassánit. Go olbmos leat váttisvuođat ovdanbuktit iežas, de ovdamearkka dihte bohtet čuovvovaččat ovdan:

Váttisvuođat ipmirdeamis (reseptiiva váttut):

• Oahppi ipmirda boastut dieđuid ja bagadusaid
• Oahppi rahčá čuovvut ságastallamiid ja digaštallamiid
• Oahppis ii oro leame fuomášupmi dahje konsentrašuvdna
• Leat ollu doahpagat maid oahppi ii ipmir, vaikko dat leat čilgejuvvon
• Oahppi sáhttá rahčat stoahkama ja spealuid njuolggadusaiguin, go dat leat gielalaččat gáibideaddjit
• Oahppi dárbbaša ollu visuála doarjaga vai nagoda čuovvut oahpahusa
• Sáhttá orrut dego ahte oahppi vajálduhttá ollu (go ii leat ipmirdan)
• Oahppi sáhttá jearrat gažaldagaid máŋgii, vaikko vástádusat leat addojuvvon
• Oahppi sáhttá leat jaska ja geassádit eret
• Oahppi ádjána guhkes áiggi hábmet vástádusaid ja addit responssa

Váttisvuođat ovdanbuktit iežas (produktiivvalaš váttut):

• Geavaha oanehis ja álkes cealkagiid
• Lea ráddjejuvvon sátnevuorká
• Bisána dávjá ja ohcá sániid (dadjá dávjá “dat diŋga” dahje sullasaš)
• Leat váttisvuođat čilget maid oaivvilda dahje ákkastallat
• Leat váttisvuođat hukset njálmmálaš muitalusa mas lea buorre struktuvra
• Leat váttisvuođat ráhkadit muitalusaid ja teavsttaid
• Sáhttá geassádit eret ságastallamiin ja digaštallamiin, šaddá passiiva
• Leat váttisvuođat oassálastit rollastoahkamii dahje eará stoahkamiidda mat gáibidit ollu giela

PP-bálvalus sáhttá guorahallat giellaváttuid ja ráhkadit pedagogalaš funkšuvdnačilgehusa. Dákkár čilgehus lea doarvái jus galgá árvvoštallat heivehandárbbu.

Oahpahuslága mielde leat máná dárbbut, eaige makkárge diagnosat, mat mearridit vuoigatvuođa erenoamášpedagogalaš doaibmabijuide mánáidgárddis ja skuvllas. Jus vároha DLD ja eará neurodiagnosaid, de lea spesialistadearvvašvuođabálvalus (Mánáid- ja nuoraidpsykiátralaš poliklinihkka (MNP) dahje mánáidhabiliteren) mii sáhttá bidjat medisiinnalaš diagnosa.

DLD dihtto dávjá ovttas eará neurodiagnosaiguin, nugo dysleksiijain ja ADHD:in. Dasa lassin sáhttá DLD dagahit sosiála, dovduičuohcci ja láhttenhástalusaid. Danne lea dehálaš čađahit vuđolaš kártema gávnnahan dihte vejolaš lassi váttuid ja sihkkarastit buori heiveheami.

Giella- ja gulahallanváttuid sáhttet dagahit maiddái eará dilálašvuođat, nugo autisma, gullováttut dahje intellektuála hehttehusat.

Giellaváttut mat leat čadnon biomedisiinnalaš dilálašvuhtii. Dán lágan giellaváttuid berre maid kártet, ja bohtosiid galgá atnit vuođđun vejolaš heiveheapmái ja doaibmabijuide.

DLD sáhttá mielddisbuktit sihke fágalaš ja sosiála hástalusaid. Ollu mánát ja oahppit geain lea DLD, vásihit boasttuipmárdusaid, riidduid ja sosiála geassádeami. Ustitvuođaid sáhttá leat váttis ásahit ja doalahit. Sis lea maid veaháš stuorát riska oažžut dovduičuohcci váttuid. Muhto go lea buorre heiveheapmi, rabasvuohta ja heivvolaš strategiijat, de ii leat mihkkege mii hehtte mánáid ja ohppiid geain lea DLD, oažžut buori eallinkvalitehta.