Neurodiagnosat
Nevroutviklingsforstyrrelser er en gruppe tilstander som påvirker hjernens utvikling. Det fører til utfordringer i hvordan man lærer, kommuniserer og samhandler med andre. De vanligste nevroutviklingsforstyrrelsene er ADHD, Tourettes syndrom og autisme.
Tilrettelegging for barn og elever med nevroutviklingsforstyrrelser
-
Movt čađahit buori kártema For å treffe med riktige tiltak, er det nødvendig å få et helhetlig bilde av elevens styrker og behov gjennom grundig kartlegging.
-
Movt bargat beroštumiiguin ja nanu beliiguin Barn og elever med autisme strever ofte med motivasjon, fleksibilitet og sosial forståelse. Ved å koble læring til noe barna eller elevene bryr seg om, blir de tryggere.
Bekymringsfullt skolefravær og nevroutviklingsforstyrrelser
Her finner du praktiske råd, og beskrivelser av noen sentrale forutsetninger for å skape økt nærvær for elever med nevroutviklingsforstyrrelser.
Eksekutive vansker, struktur og forutsigbarhet
-
Fuomášumi ja láhttema reguleren Barn eller elever som mangler ro, vandrer rundt eller ikke deltar i barnehagen eller på skolen, kan slite med eksekutive funksjoner.
-
Movt ráhkadit struktuvrra ja einnostahttivuođa? Elever med autisme, ADHD og Tourettes syndrom kan ha utfordringer med planlegging, problemløsning og selvregulering.
Utviklingsmessig språkforstyrrelse (DLD)
Utviklingsmessige språkforstyrrelse (Developmental Language Disorder, DLD) er en betegnelse vi bruker når barn, elever og voksne har vedvarende vansker med å forstå og/eller uttrykke språk som ikke kan forklares av andre forhold.
Neurodiagnosaid birra
Neurodiagnosat leat dilálašvuođat mat váikkuhit vuoiŋŋamaččaid ovdáneapmái, ja dagahit hástalusaid das movt oahppá, gulahallá ja doaibmá ovttas earáiguin. Dábáleamos neurodiagnosat leat ADHD, Tourettes syndroma ja autisma. Dát váttut sáhttet dagahit ahte mánát eai nagot doaibmat seamma láhkai go sin ovttaahkásaččat skuvllas ja mánáidgárddis. Vaikko dáin dilálašvuođain leat oktasašvuođat, de dain leat maiddái dehálaš erohusat das movt dat váikkuhit mánnái.
Fuomášupmi: Mánáin geain lea ADHD, sáhttet leat váttisvuođat doalahit fuomášumi guhkit áiggi, mii sáhttá váikkuhit oahppamii ja oassálastimii.
Sosiála váttisvuođat: Mánáin geain lea autisma, sáhttet leat hástalusat ipmirdit ja geavahit sosiála gulahallama, nugo mimihkaid ja rumašgiela.
Sensoralaš hástalusat: Máŋgga mánás geain lea ADHD, Tourettes dahje autisma, lea lassánan sensitivitehta sensoralaš dovddaipmárdusaide, nugo čuvgii, jitnii ja guoskkaheapmái, juoga mii sáhttá dagahit unohisvuođa dahje badjelmeare stimulerema.
ADHD lea neurodiagnosa man dovdomearkan leat bissovaš váttisvuođat fuomášumiin, hyperaktivitehtain ja impulsivitehtain. Olbmuin geain lea ADHD, sáhttet leat váttisvuođat bisuhit fokusa, stivret impulssaid ja stivret iežaset aktivitehtadási, mii sáhttá dagahit ahte sidjiide lea váttis oassálastit dakkár doaimmaide mat gáibidit áicilvuođa, nugo skuvlabarggut dahje stoahkan mánáidgárddis. ADHD fuomášuvvo dávjá árrat, dábálaččat ovdal go mánná deavdá čieža jagi, ja symptomat váikkuhit máná vejolašvuhtii čuovvut strukturerejuvvon oahpahusa ja organiseret iežas árgabeaivvi.
Mánáin geain lea ADHD, sáhttet leat váttisvuođat čađahit bargguid, čuovvut mielde diimmus ja bisuhit fokusa guhkit áiggi. Hyperaktivitehta ja impulsivitehta sáhttet dagahit ahte mánná ii nagot vuordit vuoru dahje orrut jaska luohkás, mii sáhttá váikkuhit su sosiála gálggaide ja gálgii oassálastit joavkodoaimmaide. Mánáidgárddis sáhttá mánnái leat váttis čuovvut doaimmaid mat gáibidit guhkit áiggi fuomášumi, ja skuvllas sáhttá mánáin geain lea ADHD, leat váttis struktureret bargobihtáid ja organiseret jurdagiid.
Tourettes syndroma lea nevrodiagnosa man dovdomearkan leat dáhtokeahtes motorihkalaš lihkastagat (tics) ja jienat (vokála tics). Dát sáhttá leat hui muosehuhtti sutnje geas leat dát, erenoamážit dakkár dilálašvuođain mat gáibidit áicilvuođa dahje sosiála dilálašvuođain. Ticsat sáhttet leat ovttageardánat (dego ravkimat dahje rabaideamit) dahje máŋggabealagat (dego dihto lihkastagaid dahkat dahje dihto sániid dadjat). Lea dehálaš fuobmát ahte ticsat vearránit go lea streassa dahje ollu aktivitehta, ja ahte daid intensitehta sáhttá rievdat olles eallima.
Tourettes syndroma sáhttá váikkuhit máná návccaide oassálastit doaimmaide, erenoamážit jus ticsat leat garrasat dahje dáhpáhuvvet dakkár vugiin mii muosehuhttá. Skuvllas dát sáhttá dagahit ahte mánás leat váttisvuođat čađahit bargguid, erenoamážit dakkár bargguid mat gáibidit áicilvuođa. Ticsat sáhttet maiddái dagahit boasttuáddejumiid sosiála dilálašvuođain, gos mánná sáhttá dovdat iežas sosiálalaččat sirrejuvvon. Mánáidgárddis sáhttet mánáin geain lea Tourettes, oažžut hástalusaid searvat stoahkamii dahje doaimmaide, erenoamážit jus dat leat hui oidnosis dahje muosehuhtti.
Autisma lea neurodiagnosa mii váikkuha dasa movt mánát ipmirdit ja doibmet ovttas máilmmiin mii lea sin birra. Mánáin geain lea autisma, leat dávjá hástalusat gulahallamis, sihke verbála ja ii-verbála, ja sis sáhttet leat váttisvuođat sosiála ovttasdoaibmamiin ja fleksibilitehtain jurddašeamis ja láhttemis. Autisma sáhttá molsašuddat sakka olbmos olbmui, ja symptomaid dássi sáhttá leat hui iešguđetlágan. Muhtun mánáin leat láivves symptomat ja sáhttet eambbo heivehit iežaset, ja earáin fas leat garraset hástalusat mat sakka váikkuhit sin árgabeaivái.
Autisma sáhttá dagahit ahte mánáin lea váttis gulahallat sihke rávesolbmuiguin ja eará mánáiguin. Máŋga máná geain lea autisma, háliidit rutiinnaid ja sáhttet streassaluvvat dahje duššástuvvat go deivet ođđa dilálašvuođaid. Dát sáhttá váikkuhit sin nákcii čuovvut oahpahusa dahje oassálastit joavkobargui. Sosiála gálggat, nugo ipmirdit ja geavahit mimihkaid dahje hupmat ságastallamiin, sáhttet leat váddásat, ja dát sáhttá dagahit sirrema dahje ahte seammaahkásaččat ipmirdit sin boastut. Mánáidgárddis sáhttá mánnái leat hástaleaddji searvat oktasaš doaimmaide dahje oahppat ovttasbargat stoagadettiin.
Sensoralaš váttut čujuhit hástalusaide mat gusket dasa movt mánná ipmirda ja reagere dovddaipmárdusaide nugo jitnii, čuvgii, guoskkaheapmái dahje hájaide. Mánáin geain leat neurodiagnosa nugo ADHD, Tourettes syndroma dahje autisma, leat dávjá sensoralaš váttut. Sii sáhttet leat juogo menddo sensitiivvalaččat dahje menddo unnán sensitiivvalaččat iešguđetlágan dovddaipmárdusaide. Ovdamearkka dihte mánná geas lea autisma, sáhttá vásihit ahte garra čuovggat dahje garra jienat lea menddo ollu, ja mánná geas lea ADHD, sáhttá vásihit váttisvuođaid suddjet iežas das mii dáhpáhuvvá birrasis.
Sensoralaš váttut sáhttet dagahit ahte mánná álkit badjelmeare stimulerejuvvo dahje dovdá unohisvuođa dihto dilálašvuođain, nugo ovdamearkka dihte luohkkálanjas dahje stoahkanšiljus. Dát sáhttá dagahit ahte mánná ii nagot fokuseret skuvlabargguide, oassálastit doaimmaide dahje gulahallat earáiguin. Mánáidgárddis ja skuvllas lea dehálaš fuomášit dáid váttisvuođaid ja heivehit birrasa nu ahte unnida streassa ja veahkeha máná buorebut gierdat sensoralaš hástalusaid. Dát sáhttá ovdamearkka dihte leat heivehit čuovggaid, unnidit rieja dahje váldit bottuid ráfálaš sajiin.
Maskeren čujuha dasa go mánát geain leat neurodiagnosat, nugo autisma dahje ADHD, geahččalit čiehkat dahje buhttet iežaset hástalusaid nu ahte čuovvulit earáid láhttema dahje čiegadit iežaset dovdduid ja reakšuvnnaid. Dát sáhttá dáhpáhuvvat go mánná kopiere sosiála láhttema, muhto ii vealtameahttumit ipmir dan dahje dovdda iežas oadjebassan dainna. Maskeren sáhttá leat vuohki heivehit sosiála vuordámušaide, muhto dat sáhttá leat hui lossat mánnái.
Maskeren sáhttá dagahit eambbo streassa ja váibama, go mánná geavaha ollu energiija čiehkat iežas dárbbuid dahje dovdduid. Skuvllas ja mánáidgárddis sáhttá maskeren dagahit ahte oahpaheaddjit ja eará rávesolbmot eai oainne daid duohta hástalusaid maid mánná vásiha, mii sáhttá hehttet máná oažžumis dan doarjaga maid dárbbaša. Áiggi badjel sáhttá maskeren dagahit psyhkalaš dearvvašvuođaváttisvuođaid nugo balu dahje deprešuvnna, go mánná dovdá ahte ii sáhte leat ieš. Lea dehálaš dohkkehit maskerema ja addit mánnái saji leat autenttalaš, seammás go fállat doarjaga ja ipmárdusa vuođđováttisvuođaid ektui.
DLD lea neurodiagnosa mii addá bissovaš ja mearkkašahtti váttisvuođaid gielain. Dat bohciida mánnán ja bistá olles eallima. Jus giellaváttisvuođat galget klassifiserejuvvot DLD:n, de fertejit
- váikkuhit árgabeaivválaš doaibmamii
- bistit guhkit go viđajahkásažžan
- eai leat eará medisiinnalaš dahje neurologalaš dilálašvuođaid geažil, dahje váilevaš giellastimulerema geažil
Dávjá dat maiddái čuvvot soga. Jus váhnemiin dahje oappáin ja vieljain leat váttisvuođat gielain, lohkamiin dahje čállimiin, de lea stuorát riska oažžut DLD. Sivat leat máŋggabealagat eaige leat ollásit ipmirduvvon. Sullii 7,5 proseanttas álbmogis lea DLD.
Go dus lea DLD, de ii mearkkaš ahte dus leat hedjonan ii-gielalaš gálggat, muhto váttisvuođat sáhttet goitge mielddisbuktit hástalusaid skuvllas ja árgabeaivvis. Loga eanet DLD birra dáppe.
Ressurser og verktøy
Spørsmål om sensoriske opplevelser på skolen
Kartleggingsskjema om hvordan det er å være i skolebygget, klasserommet eller andre rom på skolen når eleven er sensitiv for sanseinntrykk.